Dersaâdet’te yaptırdığı cami ve külliye bünyesinde bir de medrese inşâ ettiren Sultan II. Beyazıt, şeyhülislâmlık görevinde bulunan kişilerin burada ders vermesini şart koşmuştur. Zamanla şehrin en önemli eğitim kurumlarından biri haline gelen medresede meşhur isimler hocalık yapmıştır. Bu bağlamda medresenin ilk müderrisi, dönemin şeyhülislâmı Zenbilli Ali Cemâlî Efendi olmuştur. Fakat şeyhülislâmların idarî faaliyetlerinin artması, bu medresede ders vermelerini aksatmıştır. Sultan II. Beyazıt’ın medrese için öne sürdüğü şartı yerine getirebilmek amacıyla şeyhülislâmlar kendileri adına ders verecek vekili, yani “ders vekili” ismiyle anılan görevliyi, tayin etmeye başlamıştır. Bu görev için müderrisler arasından kıdemli, fazilet ve kemal sahibi isimler tercih edilmiş, tayin edilen kişi haftada bir gün bahsi geçen medresede ders vermiştir.

Bir memuriyet olarak ortaya çıkan “ders vekili” görevi, ilerleyen süreçte Ders Vekâleti adıyla eğitim-öğretim faaliyetlerini düzenleyen resmî bir makam/daire haline gelmiştir. Ders Vekâleti’ne bağlı bir alt kurul şeklinde Meclis-i Mesâlih-i Talebe’nin tesis edilmesi (1879), kurumsallaşma sürecini hızlandırmıştır. Söz konusu dönemden itibaren kadrosu ve görev alanlarında artış görülen bu kurumsal yapı, Ders Vekâleti ve Meclis-i Mesâlih-i Talebe ismiyle Şeyhülislâmlık bünyesinde yerini almış ve Osmanlı’nın sonuna kadar varlığını devam ettirmiştir. İşte bu çalışmada, Ders Vekâleti ve Meclis-i Mesâlih-i Talebe’nin kurumsal yapısı irdelenmiş ve bu yapının Osmanlı medrese sistemi içerisindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.  

İÇİNDEKİLER

TABLO LİSTESİ  
KISALTMALAR  
ÖNSÖZ  

GİRİŞ

I. Araştırmanın Konusu ve Sınırları  

II. Araştırmanın Amacı ve Yöntemi  

III. Kaynakların Değerlendirilmesi  

A. Arşiv Kaynakları  

B. Kaynak Eserler  

C. İnceleme ve Araştırmalar  

IV. Osmanlı Medreselerinin Tarihî Gelişimi  

BİRİNCİ BÖLÜM

DERS VEKÂLETİ ve MECLİS-İ MESÂLİH-İ TALEBE’NİN

TARİHÎ ARKA PLANI  

I. Kuruluş ve Gelişim Süreci  

II. Fizikî Mekân  

III. Görevliler  

A. Tayin İşlemleri  

B. Elde Edilen Nişan ve Payeler  

C. Malî Koşullar  

IV. Faaliyet Alanları  

İKİNCİ BÖLÜM

DERS VEKÂLETİ ve MECLİS-İ MESÂLİH-İ TALEBE’NİN

MEDRESELERE YÖNELİK FAALİYETLERİ  

I. Medreselerin İdarî Yapısıyla İlgili Faaliyetler  

A. Medreselere Görevli Tayini  

B. Medrese ve Talebe Sayılarının Tespiti  

II. Medreselerin Çevresi ve Fizikî Yapısıyla İlgili Faaliyetler  

A. Çevre Düzeni  

B. Binaların ve Müştemilatın Bakım-Onarımı 

C. Isınma ve Tefriş İhtiyaçları  

D. Yeni Şubelerin Açılması  

E. Talebe Odalarına Yönelik İşlemler  

III. Medreselerde Eğitim-Öğretim Faaliyetleri  

A. Müfredat ve Ders Programlarının Belirlenmesi 

B. Ders Kitaplarının Belirlenmesi 

C. Eğitim-Öğretim Takviminin Belirlenmesi  

D. Yıl Sonu İmtihanları  

E. Ders Araç-Gereç İhtiyacının Karşılanması  

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

DERS VEKÂLETİ ve MECLİS-İ MESÂLİH-İ TALEBE’NİN

MÜDERRİSLERE YÖNELİK FAALİYETLERİ  

I. Tayin İşlemleri  

II. Derslere Devamlılığın Sağlanması  

III. Denetim İşlemleri  

IV. Maaş İşlemleri  

V. İzin İşlemleri  

VI. Ödül İşlemleri  

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

DERS VEKÂLETİ ve MECLİS-İ MESÂLİH-İ TALEBE’NİN

TALEBEYE YÖNELİK FAALİYETLERİ  

I. Kayıt-Kabul ve Nakil İşlemleri  

II. Derslere Devamlılığın Sağlanması  

III. İzin İşlemleri  

IV. Sağlık Tedbirlerinin Alınması  

V. Askerlik İşlemleri  

VI. İâşe, İbâte ve Yardım İşlemleri  

VII. Cerr İşlemleri  

A. Cerre Gideceklerin Belirlenmesi  

B. Cerr Uygulamasında Suistimallerin Araştırılması  

VIII. Disiplin İşlemleri  

IX. Şikâyetlerin İncelenmesi  

SONUÇ  

KAYNAKÇA  

EKLER  

DİZİN