Hanefî İllet Teorisi
-Sebep ve Şart Kavramlarıyla İlişkisi ve Hukuki Düzenlemelere Etkisi-

Fıkhî ve hukukî düzenlemeler bakımından kıyasın varlığını işlevsel kılan, bu yönüyle kıyasa ilişkin yaklaşım farklılıklarının ağırlık noktasını oluşturan unsur, illettir. Bir ekolün illet teorisinin kavranması ise, büyük ölçüde, teorinin üzerine kurulu olduğu kavramların, o ekolün terminolojisinde hangi içeriğe karşılık geldiğinin bilinmesiyle mümkündür.

 Hanefî teori bakımından ilki, ma’kûlü’l-manâ, mülâemet ve te’sîr; ikincisi de ismen illet, ma’nen illet ve hükmen illet olmak üzere iki kavram grubunun öne çıktığı görülmektedir. Sözü edilen kavramlardan hareketle bu çalışmada, hanefî teoride ma’kûlü’l-mananın hangi anlamda kullanıldığı; te’sîr-ma’kûlü’l-manâ ilişkisinin nasıl bir ilişki olduğu; genel kural mantığının hanefî teoriyi biçimselliğe iten bir yönünün bulunup bulunmadığı; asıl-istisna ilişkisinin hangi yönüyle teoriyi şekillendiren bir işleve sahip olduğu; ismen/sûreten illet, ma’nen illet, hükmen illet ayırımına niçin gereksinim duyulduğu ve nihayet şer’îlik-rasyonellik dengesinde teorinin nereye oturduğu türünden sorulara cevap aranmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla bu çalışmanın, okuyucusunun zihninde, hanefî teoride şer’îlik-rasyonellik dengesinin kurgulanma biçimine, böylelikle hanefî illet teorisinin ve hukuk düşüncesinin rasyonel karakterine ilişkin genel yargıların oluşmasına katkı sağlaması umulmaktadır.

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ  

GİRİŞ  

BİRİNCİ BÖLÜM

HANEFÎ TEORİDE KIYASIN İMKÂNI ve

İLLETİN TESPİTİ SORUNU

I. HANEFÎ TEORİDE KIYASIN İMKÂNI SORUNU  

A. Nass-Ta’lîl İlişkisi: Nassların Ta’lîl Edilebilirliği Sorunu  

1. Aksine Bir Delil Bulunmaması Halinde Nassların

Ta’lîle Kapalı Olduğu Biçimindeki Yaklaşım  

2. Aksine Bir Delil Bulunmaması Halinde Nassların

Ta’lîle Açık Olduğu Biçimindeki Yaklaşım  

3. Şâfiî Yaklaşım: İllet Olmaya Elverişli Vasıftan Hareketle

Aslın Muallel Olup Olmadığının Tespiti  

4. Hanefî Yaklaşım: Nass Hükmünün Nassta Düzenlenen

Meseleye Özgü Olup Olmadığının Tespiti  

5. Hanefî Teoriye Göre Nassın Muallel/Ma’lûl Olduğunu

Gösteren Deliller  

a. Nassın Muallel Oluşunun Mansûs İllet Yoluyla İspat Edilmesi 

b. Nassın Muallel Oluşunun Fahvâ’l-Hıtâb Deliliyle

İspat Edilmesi  

c. Nassın Muallel Oluşunun, Kıyası Kabul Edenlerin

Nassın Muallel Olduğu Hususundaki İttifakından

Hareketle İspat Edilmesi  

d. Nassın Muallel Oluşunun Başka Asılların Delâleti Yoluyla

İspat Edilmesi  

e. Nassın Muallel Oluşunun Yine Aynı Nassta Yer Alan

Bir Hükümden Hareketle İspat Edilmesi  

B. Kıyasın Şartları  

Birinci Şart: Nass Hükmünün, Nassta Düzenlenen Meseleye

Özgülenmiş Olmaması  

İkinci Şart: Nass Hükmünün Genel Kuraldan/Kıyastan Ayrılarak

ve Müessir Vasfı/İlleti Tespit Edilemeyecek Biçimde

Sevk Edilmiş Olmaması  

Üçüncü Şart: Nassla Sabit Olan Şer’î Hükmün,

Nassta Düzenlenmemiş Meseleye Hiçbir Değişikliğe

Uğratılmadan Aktarılmış Olması  

Dördüncü Şart: Ta’lîl Sonucunda Aslın Hükmünün

Değişikliğe Uğramamış Olması  

II. HANEFÎ TEORİDE İLLETİN TESPİTİ SORUNU:

MA’KÛL MANA, MÜLÂEMET ve TE’SÎR 

İKİNCİ BÖLÜM

ARALARINDAKİ İLİŞKİ VE TASNİF EDİLİŞ BİÇİMLERİ

BAKIMINDAN SEBEP, ŞART VE İLLET

I. ARALARINDAKİ İLİŞKİ BAKIMINDAN HANEFÎ

TERMİNOLOJİDE İLLET, SEBEP ve ŞART KAVRAMLARI 

A. Sebep ve Şartla İlişkisi Bakımından İllet Kavramı 

B. İllet ve Şartla İlişkisi Bakımından Sebep Kavramı  

C. İllet ve Sebeple İlişkisi Bakımından Şart Kavramı  

II. HANEFÎ LİTERATÜRDE SEBEP, İLLET ve ŞARTIN TASNİFİ  

A. Sebebin Tasnifi  

1. Mecâzî Sebep (İllet Şüphesi Bulunan Mecâzî Sebep)  

2. Sebeb-i Mahz  

3. İllet Hükmündeki/Manasındaki Sebep  

B. İlletin Tasnifi  

1. İsmen, Ma’nen ve Hükmen İllet  

2. Ma’nen ve Hükmen Değil İsmen İllet  

3. Hükmen Değil İsmen ve Ma’nen İllet  

4. Sebebe Benzeyen İllet  

5. İsmen Değil Ma’nen ve Hükmen İllet  

6. Ma’nen Değil İsmen ve Hükmen İllet  

C. Şartın Tasnifi  

1. Şart-ı Mahz  

2. Sebep Hükmündeki/Manasındaki Şart  

3. İllet Hükmünde Şart  

4. İllete Benzeyen Şart  

5. Alâmet Hükmündeki Şart  

6. İsmen/Sûreten Şart  

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

HUKUKÎ DÜZENLEMELERE ETKİSİ BAKIMINDAN

HANEFÎ İLLET TEORİSİ

I. HANEFÎ İLLET TEORİSİ ile HANEFÎ İKRAH TEORİSİ

ARASINDAKİ İLİŞKİ 

Giriş: İllet Teorisi ile İkrah Teorisi Arasındaki İlişki  

A. İkrahın Tanımı, Mahiyeti ve Tasnifi  

B. Hanefî İkrah Teorisinin Kavranmasında İşlevsel Bir

Ölçüt Olarak Mükrehin Tasarruflarının Tasnifi Sorunu  

C. Sonucun Zorlayana/Mükrihe Nispeti: Zorlananın Zorlayanın

Elinde Alet Olarak Kabul Edilebilmesinin İmkânı Sorunu  

D. İkrâhın Fiilî ve Kavlî/Sözlü Tasarruflara Etkisi 

II. HANEFÎ İLLET TEORİSİYLE İLİŞKİSİ BAKIMINDAN

GASP VE İTLAF SORUMLULUĞU  

Giriş: Gasp ve İtlaf Sorumluluğu ile İllet Teorisi Arasındaki

İlişkiye Genel Bakış  

A. Genel Olarak Gasp Sorumluluğu-İtlaf Sorumluluğu İlişkisi/Ayrımı  

B. Gasp Sorumluluğu  

1. Gasbın Tanımı: Gasbın Tanımlanması Sorununun

İllet Tespit Sorununa İndirgenmesi  

a. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’un Gasp Tanımı  

b. İmâm Muhammed’in Gasp Tanımı  

c. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf’un Yaklaşımı ile Hanefî İllet

Teorisi Arasındaki İlişki: Eleştiri ve Temellendirme  

d. ‘İzâle-i Yed’in Aslî Tanımlayıcı Bir Unsur Olarak Görülmesi ile

Hanefî İllet Teorisi Arasındaki İlişki: Eleştiri ve Temellendirme  

2. Gasp Yoluyla Mülkiyetin Geçişi Sorununun

İllet Tartışmaları Bakımından Değeri  

3. Gasp Edilen Malda Gâsıbın Fiiliyle Meydana Gelen Artışların

Hukukî Niteliğini Tespitte Hanefî İllet Teorisinin Yeri ve İşlevi  

C. İtlaf Sorumluluğu  

1.İtlafın Tanımı ve Çeşitleri  

2. İtlaf Sorumluluğunun Tespitindeki Yeri ve İşlevi

Bakımından Sebep-İllet-Hüküm/Sonuç İlişkisi  

SONUÇ  

KAYNAKÇA  

DİZİN