Fıkıh usûlü, İslam hakkında güvenilir araştırmalar yapmak için gerekli akademik beceriyi sağlayan önemli bir disiplindir. Aynı zamanda tutarlı bir hukuki tefekkür oluşturmanın en kestirme yoludur. “Sözü doğru anlama” ve kaynak metinler üzerinde sağlıklı yorum yapmanın temel ilkelerini öğreten bu disiplinin ihmal edilmesi durumunda tutarsız, sınır tanımayan ve dinin özüyle bağdaşmayan uygulama ve açıklamalara günü birlik rastlamak kaçınılmaz olur. Daha özel bir belirlemeyle, sırf ezber ve nakilden uzak yorumlama ve anlamlandırmaya dayalı hukuk anlayışı usul ilmiyle gereğince iştigal ederek kazanılır. Nassların statik yapısı ile hayatın dinamik gerçekleri arasındaki çelişki de ancak bu yolla giderilebilir.

 

İÇİNDEKİLER

KISALTMALAR  

ÖN SÖZ  

GİRİŞ  

I. Usûl-i Fıkhın Tanımı  

a. Tafsîlî/İzâfî Tanım  

b. İcmâlî/Lakabî Tanım  

II. Usûl-i Fıkhın Önemi ve Amacı  

III. Hicri 5. Yüzyıla Kadar Usûl-i Fıkıh Yazımı  

a. Hanefî Fıkıh Usûlü  

b. Şâfiî Fıkıh Usûlü  

c. Mâlikî Fıkıh Usûlü  

d. Hanbelî Fıkıh Usûlü  

e. Mu’tezile Fıkıh Usûlü  

 

BİRİNCİ BÖLÜM

YÖNTEMLERLE İLGİLİ TARTIŞMALAR

1.1. Umûm-Husûs  

1.1.1. Âmm Lafızlarla İlgili Tartışmalar  

1.1.1.1. Âmm Lafızların Varlığı  

1.1.1.2. Âmm Lafızların Delâleti  

1.1.1.3. Haram Kılan Bir Lafzın Yasaklanması Mümkün Olmayan Bir Varlığa İzafe Edilmesi  

1.1.1.4. Fiilin Umumiyeti  

1.1.1.5. Belirli Bir Sebebe Bağlanan Nassın Umumiyeti  

1.1.1.6. Çoğulun En Az Miktarı (Ekall-i Cem’)  

1.1.1.7. Nefy-i Cins Lâ’sının Anlamı  

1.1.1.8. Tek Kelimeyle İki Farklı Anlam Kastetmek  

1.1.2. Âmm Lafzın Tahsisiyle İlgili Tartışmalar  

1.1.2.1. Âmm Lafzın Akılla Tahsisi  

1.1.2.2. Âmm Lafzın Haber-i Vâhidle Tahsisi

1.1.2.3. Âmm Lafzın Kıyasla Tahsisi  

1.1.2.4. Âmm lafzın Râvînin Kişisel Kanaatiyle Tahsisi  

1.1.2.5. Nehyin Fiille Tahsisi  

1.1.2.6. Haber İçerikli Âmm Lafızların Tahsisi  

1.1.2.7. Mükellefin Sınırlı Sayıda Fertlerin Kastedildiği Âmm Bir Lafzı İşitip De Onu Sınırlandıran Lafzı (Muhâssısı) İşitmemesi  

1.1.3. İstisna İle İlgili Tartışmalar  

1.1.3.1. Munkatı İstisnanın Cevazı  

1.1.3.2. İstisnanın Kendisinden Önce Geçen Ardışık Cümlelerle İlgisi  

1.1.3.3. Bir Bütünden Çoğunluğu İstisna Etmek  

1.1.4. Mutlakın Mukayyede Hamledilmesiyle İlgili Tartışma - 

1.2. Emir-Nehiy  

1.2.1. Emrin Siğası ve Manasıyla İlgili Tartışmalar  

1.2.1.1. Emir Sözcüğünün Fiil İçin Kullanılması  

1.2.1.2. Emir Fiilinin Muktezası  

1.2.1.3. Vücûb İfade Etmeyen Emrin Anlamı  

1.2.1.4. Yasaktan Sonra Gelen Emrin Anlamı  

1.2.2. Emrin Tekrarı ve Fevri Gerektirmesiyle İlgili Tartışmalar  

1.2.2.1. Emrin Tekrarı Gerektirmesi  

1.2.2.2. Şart veya Sıfatla Kayıtlanmış Bir Emrin Tekrarı Ge-rektirmesi  

1.2.2.3. Emir Cümlesinin Tekrarıyla Emre Konu Davranışın Tekrar Etmesi  

1.2.2.4. Yalın Haldeki Emrin Fevrîliği  

1.2.3. Emre Konu Davranışla İlgili Tartışmalar  

1.2.3.1. Vakti Çıkan Mukayyed Vâcibin Hukuki Dayanağı  

1.2.3.2. Seçimlik Emirler 

1.2.3.3. Emrin Yapılmasının İczâyı Gerektirmesi  

1.2.3.4. Geniş Zamanlı Emirlerin Vücûb Sebebi  

1.2.4. Emrin Muhatabıyla İlgili Tartışmalar  

1.2.4.1. Yalın Haldeki Emrin Kâfirlere De Hitap Etmesi  

1.2.4.2. Erkeklere Yönelik Emrin Kadınları Da İçine Alması  

1.2.5. Nehiyle İlgili Tartışmalar

1.2.5.1. Bir Şeyi Emretmenin Onun Zıddını Yasaklamak Olup Olmadığı 

1.2.5.2. Nehiy-Fesad İlişkisi  

1.3. Kıyas 

1.3.1. Kıyasla Amel Etmenin Cevazıyla İlgili Tartışma  

1.3.2. İlletle İlgili Tartışmalar  

1.3.2.1. İlletin Mansûs Olması veya Talîl Edilebilir Olduğunda İcmanın Bulunması Şartı  

1.3.2.2. Hükmün İlletiyle Birlikte Söylenmesi  

1.3.2.3. Fer’in Asl’la Birlikte Murat Edilip Edilmediği   

1.3.2.4. Deverân  

1.3.2.5. Ittırâd  

1.3.2.6. Şer’î İlletin Tahsisi  

1.3.3. Kıyas Yasaklarıyla İlgili Tartışmalar  

1.3.3.1. Kıyas Yoluyla Sabit Olan Bir Şeye Başka Bir Şeyi Kıyas Etmek 

1.3.3.2. Fıkhın Genel Kurallarından İstisna Edilmiş Bir Şeyin Başkasına Makîsün Aleyh Olması  

1.3.3.3. Ceza Hukukunda Kıyas Yasağı  

1.3.3.4. Genel Nitelikli Nassın Değinmediği Bir Hükmün Kıyasla Tespiti 

1.3.3.5. Kâsır İllet  

1.3.4. Sözcüklerin Anlam Genişlemesiyle İlgili Tartışma 

1.3.5. Kıyas Çeşitleriyle İlgili Tartışmalar  

1.3.5.1. Fahve’l-Hitâb ya da Nassın Delâleti  

1.3.5.2. Aks Yoluyla Kıyas  

1.4. İstihsân 

1.5. Mefhûm-ı Muhâlefet 

1.6. Dilde Mecazın Varlığı  

 

İKİNCİ BÖLÜM

DELİLLERLE İLGİLİ TARTIŞMALAR

2.1. Hadis  

2.1.1. Haber-i Vâhidle İlgili Tartışmalar  

2.1.1.1. Haber-i Vâhidin Bilgisel Değeri

2.1.1.2. Umûmu’l-Belvâ Olan Konularda Haber-i Vâhidin Kabulü  

2.1.2. Rivayet Teknikleriyle İlgili Tartışmalar  

2.1.2.1. Kırâat  

2.1.2.2. İcâzet, Münâvele ve Mükâtebe  

2.1.2.3. İcâzetli Münâvele  

2.1.2.4. Râvînin Kendi El Yazısıyla Yazdığı Bir Hadisi Hatırlamaması  

2.1.2.5. Manen Rivayet  

2.1.3. Mürsel Hadisin Kabulüyle İlgili Tartışma  

2.1.4. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Fiilleriyle İlgili Tartışma  

2.1.5. Tek Din İki Peygamber Tartışması  

2.2. İcma 

2.2.1. İcmanın Hücciyetiyle İlgili Tartışma  

2.2.2. İcmaya Muhalefetle İlgili Tartışmalar  

2.2.2.1. Tek Kişinin Muhalefeti (Hilâfü’l-Vâhid)  

2.2.2.2. İcmanın Kendisiyle Kurulduğu Kimsenin İcmaya Muhalefet Etmesi  

2.2.2.3. İcmada Tâbiînin Sahâbeye Muhalefeti  

2.2.2.4. Ümmetin İhtilafından Dışarı Çıkmak  

2.2.3. İcmanın Şartlarıyla İlgili Tartışmalar  

2.2.3.1. İnkırâzu’l-Asr 

2.2.3.2. İcmaya Katılan Kişilerin Taşıması Gereken Özellikler  

2.2.4. İcmanın Dayanağı (Senedi/Müstenedi) İle İlgili Tartışma 

2.2.5. İcmanın Tespitiyle İlgili Tartışma  

2.2.6. Medine Halkının İcmasıyla İlgili Tartışma  

2.2.7. Sükûtî İcma İle İlgili Tartışma  

2.3. Sahâbî Kavli  

2.3.1. Bir Kişiye Sahâbî Demenin Ölçütüyle İlgili Tartışma  

2.3.2. Hüccet Değeriyle İlgili Tartışma  

2.3.3. Sahâbînin “Filanca Şeyle Emrolunduk” ya da “Filanca Şeyden Nehyolunduk” Demesiyle İlgili Tartışma

2.3.4. Sahâbeden Birinin “Şöyle Yapardık” veya “Şöyle Yapar-lardı” Demesiyle İlgili Tartışma 

2.3.5. Meşhur Dört Halifenin Görüşleriyle İlgili Tartışma  

2.4. Şer’u Men Kablenâ (Bizden Öncekilerin Şeriatı)  

2.5. İstıshâb 

2.5.1. Şer’î Bir Hükmün İstıshâb ile Tespitiyle İlgili Tartışma

2.5.2. İcma Hükmünün İstıshâbıyla İlgili Tartışma  

2.5.3. Olumsuz Önermelerde İspat Külfetiyle İlgili Tartışma  

2.6. Maslahat (Eşyadaki Fayda Unsurunun Hükme Tesiri)  

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

NASSLAR ARASI İLİŞKİYLE İLGİLİ TARTIŞMALAR

3.1. Beyan  

3.1.1. Beyanın Ertelenmesiyle İlgili Tartışma  

3.1.2. Tebliğin Ertelenmesiyle İlgili Tartışma  

3.2. Nesih  

3.2.1. Neshin İmkânıyla İlgili Tartışma  

3.2.2. Neshin Şartlarıyla İlgili Tartışmalar  

3.2.2.1. Yürürlüğe Gireceği Tarih Henüz Gelmeden Önce Bir Emrin Neshedilmesi 

3.2.2.2. Bir Hükmün Ondan Daha Zor Bir Hükümle Neshedilmesi  

3.2.3. Nesih Şekilleriyle İlgili Tartışmalar  

3.2.3.1. Kur’ân’ın Sünnetle Neshi  

3.2.3.2. Sünnetin Kur’ân’la Neshi  

3.2.3.3. Haber-i Vâhidle Nesih  

3.2.3.4. Nassa Ziyâde (Ziyâde ale’n-nass)  

3.3. Teâruzve Tercih  

3.3.1. Haber-i Vâhidin Kıyasla Çatışması  

3.3.2. Sahâbî Sözünün Kıyasla Çatışması  

3.3.3. Kıyasın Kıyasla Çatışması  

3.3.4. Âmm-Hâss Çatışması 

3.3.5. Sahâbînin Kendi Rivayet Ettiği Hadise Aykırı Davranması

3.3.6. Râvînin Kendi Rivayet Ettiği Bir Hadisi İnkâr Etmesi - 180

3.3.7. İki Râvîden Birinin Ötekine Göre Daha Geç Müslüman Olması

3.3.8. Râvîlerin Sayısal Çokluğunun Tercihe Etkisi  

3.3.9. İlletin Daha Genel Olmasının Tercihe Etkisi  

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

İCTİHAD VE TAKLİDLE İLGİLİ TARTIŞMALAR

4.1. İctihad 

4.1.1. İctihadın Kutsallığı  

4.1.2. Doğrunun Çokluğu (Hukuki Rölativizm)  

4.1.3. Doğrunun Tek Olduğu Saha

4.1.4. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) İctihadı  

4.1.5. Şer’î Hükmün Bir Peygambere Havale Edilmesi  

4.1.6. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Görüp De Hükmünü Açıkla-madığı Bir Olay Hakkında Hüküm Vermek