Erken dönem İslam toplumunda yaşanan düşünsel, siyasal ve sosyal kırılmalar İslam düşüncesinin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Bu döneme dair yapılan çalışmalar, dönemin politik-teolojik/siyasi-fikri oluşumlarının temel dinamiklerine ışık tutmaktadır. Kaderiyye’nin ilk mümessilleri arasında yer alan Mâ’bed el-Cüheni (ö.83/702?) ile Gaylân ed-Dimaşkî’nin, (ö.120/738) Emevi Hanedanı’na yönelttiği dini ve siyasi eleştiriler, bu dönemde yaşanan siyasal ve düşünsel ayrışmaları göstermektedir. Bu iki muhalifin yaşadıkları dönem, İslam düşüncesinde vuku bulan ayrışma ve kurumsallaşmanın başlangıç dönemine denk gelmektedir. Bu nedenle İslami ilimlerin ilk nüvelerinin bu dönemde atıldığı söylenebilir. Bu bilginlerin, dönemin dini, siyasi, ekonomik düşünce ve uygulamalarına karşı takındıkları tavır, onların muhalif kişiliğini göstermektedir.

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ

GİRİŞ

1. İSLAM TARİHİNİN ERKEN DÖNEMİNDE MUHALEFET ve GÖRÜNTÜLERİ

1.1. Meselenin Teorik Çerçevesi

1.2. Hz. Peygamber Döneminde Muhalefet

1.3. Hz. Peygamberin Vefatından Sonra Muhalefet

1.3.1. Siyasi Muhalefet

1.3.2. İtikadî Muhalefet

2. İLK MUHALİFLER: MÂʻBED EL-CUHENİ ve GAYLÂN ED-DIMEŞKÎ

2.1. Mâʻbed el-Cuhenî  

2.1.1. Hayatı ve Kişiliği

2.1.2. Muhalif Kişiliği ve Vefatı

2.2. Gaylân ed-Dımeşkî

2.2.1. Hayatı ve Kişiliği  

2.2.2. Muhalif Kişiliği ve Vefatı

3. İLK MUHALİFLERİN SİYASİ ve İTİKADİ GÖRÜŞLERİ

3.1. Mâʻbed el-Cuhenî

3.1.1. İtikadi Konulara Kaynaklık Eden Görüşleri

3.1.2. Siyasi, Ekonomik ve Sosyal Tavrı

3.2. Gaylân ed-Dımeşkî

3.2.1. Kelami Görüşleri

3.2.1.1. İman ve Bilgi Anlayışı

3.2.1.2. Büyük Günah İşleyenin Durumu

3.2.1.3. Kader ve İnsan Fiilleri

3.2.1.4. Diğer Kelami Görüşleri

3.2.2. Siyasi Görüşü

3.2.3. Emevi Yönetimiyle İlişkileri: Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Tavrı

4. İLK MUHALİFLERİN KELAM DÜŞÜNCESİNE ETKİLERİ

4.1. Hicri I. Asırda Kader Tartışması ve Siyasi Bağlamı  

4.1.1. Kavramsal Çerçeve: Kader, Kaza ve Kaderiyye  

4.1.2. Siyasi Bağlam: Emevi Cebr İdeolojisi

4.2. Kader Tartışmasının Fikri Boyutu

4.2.1. Allah’ı koruma düşüncesi

4.2.2. İnsanı Koruma Düşüncesi

4.2.3. Tarihin Aktörü Tanrı mı, İnsan mı?

4.3. İlk İhtilafların Kelami Problemlere Etkisi

SONUÇ

KAYNAKÇA

KISALTMALAR DİZİNİ