İslam dininin değişmez iki temel kaynağı olan Kur’an ve Sünnet’in anlaşılmasına ve yorumlanmasına yönelik İslam dünyasında zamanla farklı anlayış ve yönelişler ortaya çıkmıştır. İslami ilimlerin gelişim sürecinde nassları yorumlamada rivayet ve dirayet ekolleri şeklinde iki farklı yaklaşımın hem Sünnî hem de Şiî literatürde ortaya çıktığı bilinmektedir. Şiî dünyada hâkim mezhep haline gelen İmâmiyye ekolünde bu iki temel anlayış, ahbârî/rivayetçi ve usûlî/dirayetçi diye isimlendirilmiştir. Şia’nın siyasi anlamda İslam dünyasında etkin olduğu ve Şia’nın temel kaynaklarının yazıldığı hicri 4. asrın ikinci yarısı ile 5. asrın ilk yarısı, usûlî anlayışın güçlenmeye başladığı bir dönemdir. Usûlî geleneğin en güçlü temsilcilerinden biri olan Şerîf el-Murtazâ, eldeki Kur’an metninin otantik/sahih olduğunu ifade etmiş ve Şia’nın tahrifçi Kur’an tasavvurunu reddetmiştir. İşte elinizdeki bu eser; yaşadığı dönemde Şia’nın Kur’an anlayışında dönüşüm gerçekleştirerek katkı sunmuş Şiî bir âlim olan Murtazâ’nın Kur’an tasavvurunu ve yorum yöntemini ortaya koymaya çalışmaktadır. Böylelikle Şia’nın gerek Kur’an tasavvurunun gerekse tefsir anlayışının yekpare bir yapı arz etmediği ortaya çıkacaktır. Murtazâ’nın yorum yönteminin incelenmesi, aynı zamanda Şia’nın usûlî tefsir geleneğinin bir çeşit belirlenmesi anlamına da gelmektedir.

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ

GİRİŞ

BİRİNCİ BÖLÜM

ŞERİF EL-MURTAZÂ: YAŞADIĞI DÖNEM, HAYATI, İLMÎ ŞAHSİYETİ, ESERLERİ VE MEZHEBÎ EĞİLİMİ

1.1. Yaşadığı Dönem (355-436): Siyasî, Sosyal, İktisadî ve İlmî Hayat

1.1.1. Siyasî Atmosfer (Büveyhîlerin Hilâfet Merkezine Hâkimiyeti)

1.1.2. Sosyal Hayat

1.1.3. İktisadi Hayat

1.1.4. İlmî ve Kültürel Hayat

1.2. Şerîf el-Murtazâ’nın Hayatı, İlmî Kişiliği, Eserleri ve Mezhebî Eğilimi

1.2.1. Hayatı

1.2.2. Şahsiyeti

1.2.3. İlmî Kişiliği, Hocaları, Öğrencileri ve Eserleri

1.2.3.1. İlmî Kişiliği

1.2.3.2. Hocaları

1.2.3.3. Öğrencileri

1.2.3.4. Eserleri

1.2.3.4.1. Kendisine Nispeti Kesin Olan Eserleri

1.2.3.4.1.1. Tefsîrle İlgili Eserleri

1.2.3.4.1.2. Fıkıh ve Usûlle İlgili Eserleri

1.2.3.4.1.3. Kelâmla İlgili Eserleri

1.2.3.4.1.4. Dil ve Edebiyatla İlgili Eseri: Divânü’ş-Şerîf el-Murtazâ

1.2.3.4.2. Kendisine Nisbeti Kesin Olmayan Eserler

1.2.4. Mezhebî Eğilimleri

1.2.4.1. İtikâdî Mezhebi: Şiîliği ve Mu’tezilîliği

1.2.4.2. Amelî Mezhebi

İKİNCİ BÖLÜM

ŞERİF EL-MURTAZÂ: KUR’AN ANLAYIŞI, TEFSİR YÖNTEMİNİN TEMELLERİ, KAYNAKLARI VE ETKİSİ

2.1. Şerîf el-Murtazâ’da Kur’an Vahyi ve İ’câz Teorisi

2.1.1. Vahiy Olgusu ve Kur’an

2.1.2. Kur’an’ın Otantik Oluşu ve Tahrîf Nazariyesi

2.1.3. Şerîf el-Murtazâ’da İ’câz Teorisi

2.1.3.1. Kur’an ile Meydan Okumanın Sübutu ve Karşı Muarazanın Vukuu

2.1.3.2. Kur’an’ın İ’câz Yönü: Sarfe

2.2. Şerîf el-Murtazâ’nın Tefsîr Nosyonu ve Buna İlişkin Kaynakları

2.3. Şerîf el-Murtazâ’nın Tefsîr Anlayışının Temelleri

2.3.1. Şîa’nın Tefsîr Temelleri ve Bunların Şerîf el-Murtazâ’ya Etkisi

2.3.1.1. Şiî Tefsîr’de İmâmın Hüccet Kabul Edilmesinde Murtazâ’nın Duruşu

2.3.1.2. Zâhir-Batın Ayrımında Şerîf el-Murtazâ’nın Anlayışı 

2.3.2. Mu’tezile’nin Tefsîr Temelleri ve Bunların Murtazâ’ya Etkisi

2.3.2.1. Tenzîh Doktrini ve Müteşâbih’in Yorumlanmasında Şerîf el-Murtazâ

2.3.2.2. Akıl ve İnsan Hürriyetinde Şerîf el-Murtazâ

2.3.3. Şîa ile Mu’tezile Temelleri Açısından Murtazâ’nın Analizi

2.4. Şerîf el-Murtazâ’nın Yararlandığı Tefsîr Kaynakları

2.4.1. Temel Kaynakları

2.4.1.1. Nakil Kaynakları

2.4.1.1.1. Kur’an

2.4.1.1.2. Sünnet (Hadis)

2.4.1.2. Rivâyet Kaynakları

2.4.1.2.1. Sahâbe Kavli

2.4.1.2.2. Tâbiûn ve Etbâu’t-Tâbiîn Kavli

2.4.1.2.3. Öteki Müfessirlerin Yorumları

2.4.1.3. Dirâyet Kaynakları

2.4.1.3.1. Akıl

2.4.1.3.2. Arap Dili

2.4.2. İkincil Kaynaklar

2.4.2.1. Şîa Kaynakları

2.4.2.2. Mu’tezile Kaynakları

2.4.2.3. Ehl-i sünnet Kaynakları

2.5. Şerîf el-Murtazâ’nın Mu’tezile, Şîa ve Ehl-i Sünnet Tefsîrine Etkisi

2.5.1. Mutezilî Müfessirlere Etkisi

2.5.2. Şiî Müfessirlere Etkisi

2.5.3. Sünnî Müfessirlere Etkisi

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ŞERÎF EL-MURTAZÂ’NIN KUR’AN’I ANLAMA VE YORUMLAMA YÖNTEMİ: NAKİL VE RİVÂYET BOYUTU           

3.1. Şerîf el-Murtazâ’da Tefsîr ve Te’vîl Kavramları

3.2. Şerîf el-Murtazâ’nın Naklî (Vahiy Temelli) Tefsîri

3.2.1. Kur’an’ı Kur’an’la Tefsîri

3.2.2. Kur’an’ı Sünnet’le Tefsîri

3.3. Şerîf el-Murtazâ’nın Rivâyet Tefsîri

3.3.1. Kur’an’ı Sahâbe Kavli ile Tefsîri

3.3.2. Kur’an’ı Tâbiûn ve Etbâu’t-Tâbiîn Kavli ile Tefsîri

3.3.3. Müfessirlerin Yorumlarıyla Tefsîri

3.3.4. Rivâyete Dayalı Kur’an İlimleriyle Tefsîri

3.3.4.1. Sebeb-i Nüzul ile Tefsîr

3.3.4.2. Nesh Olgusuna Yaklaşımı ve Nesh ile Tefsîri

3.3.4.3. İsrailiyyât ile Tefsîri

3.3.4.4. Kıraat Farklılıklarıyla Tefsîri

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ŞERİF EL-MURTAZÂ’NIN KUR’AN’I ANLAMA VE YORUMLAMA YÖNTEMİ: DİRÂYET BOYUTU

4.1. Şerîf el-Murtazâ’nın Dilbilimsel/Luğavî Tefsîri

4.1.1. Etimolojik (İştikak) Tefsîri

4.1.2. Gramatik (Sarf ve Nahiv) Tefsîri

4.1.3. Retorik (Belağî) Tefsîri

4.1.3.1. Anlamda Mübalağa

4.1.3.2. Me’ânî İlminin İmkânlarıyla Tefsîri

4.1.3.2.1. Îcâz-i Hazf

4.1.3.2.2. Takdim-Te’hir

4.1.3.2.3. Tekrar (İtnâb)

4.1.3.3. Beyân İlminin İmkânlarıyla Tefsîri

4.1.3.4. Bedî’ İlminin İmkânlarıyla Tefsîri

4.1.4. Çokanlamlı (Vücûh) Kelimeleri Tefsîri

4.1.5. Mütekaribleri (Yakınanlamlıları) Tefsîri

4.2. Şerîf el-Murtazâ’nın Kur’an Elfazını Tefsîr Biçimi

4.2.1. Mübhemi Tefsîri

4.2.2. Müşkili Tefsîri

4.2.3. Murtazâ’nın Müteşâbih Görüşü ve Müteşâbihi Yorumlaması

4.2.4. Mücmeli Tefsîri

4.2.5. Umumu Tahsisi

4.2.6. Mutlakın Takyidi

4.3. Şerîf el-Murtazâ’nın Tefsîr Eyleminde Bütünlük Meselesi

4.3.1. Murtazâ’ya Göre Siyak-Sibak veya Münasebât İlmi

4.4. Şerîf el-Murtazâ’nın Tefsîrinde İstişhad

4.4.1. Âyet ile İstişhad

4.4.2. Hadis ile İstişhad

4.4.3. Arap Şiiri ile İstişhad

4.4.4. Arap Nesri ile İstişhad

4.5. Şerîf el-Murtazâ’nın Baskın Tefsîr Tiplemesi: Kelâmî Tefsîr

SONUÇ

KAYNAKÇA