Tefsir tarihi adıyla sunduğumuz bu eserde, Müslümanların mukaddes kitabı ve insanlığın hidayet rehberi olan Kur’ân-ı Kerîm’i açıklama vazifesi Yüce Allah tarafından kendisine verilen Hz. Peygamber’in ve onun varisleri durumunda olan din âlimlerinin onu nasıl tefsir ettiğini ortaya koymaya çalışacağız.

          Memleketimizde, İstanbul Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi’nin kapanışı ve latin harflerinin kabulü sebebiyle, İslâmî ilimleri araştırma sahasında kısa bir boşluk meydana gelmişti. Yüce dinine son derece bağlı bulunan Müslüman Türk Milletinin manevî, dinî ihtiyacını ve arzularını yerine getirmek üzere, Ankara Üniversitesine bağlı bir İlâhiyât Fakültesi kurulmuş 1949-1950 ders yılında tedrisata başlamıştı. İmâm-Hatip okullarının kurulması, Yüksek İslâm Enstitülerinin tesisi ve bugün bu enstitülerin, İlâhiyat Fakültelerine dönüştürülmesi neticesinde katedilen mesafe sayesinde, bu okullarda okuyan değerli ve çalışkan gençlerin, yukarıda bahsettiğimiz boşluğu kapatacak seviyede ve kapasitede olduklarına eminim. Bunların, İslâmiyet alanındaki araştırmalarını, metod bakımından Batı’daki İslâm tetkikleri seviyesine ulaştıracakları kanaatindeyim.

          Elli seneye yakın bir zamandan beri İlâhiyât Fakülteleri ve Yüksek İslâm Enstitülerinde verdiğim tefsir, tefsir usûlü ve tefsir tarihi derslerim esnasında müşâhede ettiğim husus, tefsir tarihi alanında yeterli araştırmaların yapılmamış olmasıdır. Hem bu eksikliği gidermek hem de değerli öğrencilerimize ufak bir yardım sunmak ve ilerideki çalışmalarında mütevâzi bir rehber olmak ve diğer din kardeşlerimizin de ilmî meraklarını gidermek için, bu nâçiz eserimi sunmaktan bahtiyarlık duymaktayım.
 

ÖNSÖZ
GİRİŞ

a) Kur’ân-ı Kerîm Nasıl Bir Kitaptır
b) Tefsîr ve Te’vîl Kelimelerinin Anlamı
c) Tefsîr ve Terceme Arasındaki Fark
d) Kur’ân-ı Kerîm’in Tefsirine Duyulan İhtiyaç

I. BÖLÜM

A. HAZRETİ PEYGAMBER ZAMANINDA TEFSİR
1. Kur’ân-ı Kerîm
2. Hz. Peygamber
a) Kur’ân’ın Anlaşılmasında Sünnetin Yeri ve Sünnetin Kur’an’ı Beyan Yönleri
b) Hz. Peygamber’den Tefsir Örnekleri
c) Hz. Peygamber’in Tefsirdeki Metodu

B. SAHABE DEVRİNDE TEFSİR
1. Bu devirdeki Tefsir Kaynakları
a) Kur’ân-ı Kerim
b) Hz. Peygamber
c) İçtihâd ve Re’y
d) Diğer İlâhi Kitaplar ve Ehl-i Kitaba Müracaat
2. Sahabe’nin Tefsir İlmindeki Yeri
3. Sahabe Tefsirinden Örnekler
4. Sahabe’nin Tefsirdeki Metodu
5. Tefsir İlminde Şöhret Kazanan Sahabiler
a) Abdullâh b. Mes’ûd ve Tefsirdeki Yeri
b) Abdullâh b. Abbâs ve Tefsirdeki Yeri

C. TÂBİİLER DEVRİNDE TEFSİR
1. Tâbiilerin Tefsirdeki Yeri ve Metodları
2. Tefsirde İsrâiliyât
a) Abdullah b. Selâm
b) Ka’bu’l-Ahbâr
c) Vehb b. Münebbih
d) Abülmelik b Cüreyc
3. Tefsir Medreseleri ve Müfessir Tâbiiler
a) Sa’id b. Cübeyr
b) Mücâhid
c) İkrime
d) Atâ b. Ebî Rabah
4. Sahabe Tefsiri ile Tâbiilerin Tefsirinin Mukayesesi

D. TÂBİİ’LER DEVRİNDEN SONRAKİ TEFSİR HAREKETLERİ
a. Ali b. Ebî Talha ve Tefsir Sahifesi
b. Mukâtil b. Süleymân ve Tefsiri
c. Süfyân es-Sevrî ve Tefsiri
d. Yahya b. Sallâm ve Tefsiri
e. Abdurrazzâk b. Hemmâm ve Tefsiri

II. BÖLÜM

A. LUGATÇILARA GÖRE TEFSİR
1. el-Ferrâ ve Meâni’l-Kur’ân’ı
2. Ebû Ubeyde ve Mecâzu’l-Kur’ân’ı
3. İbn Kuteybe ve Te’vîlu Muşkili’l-Kur’ân’ı

B. FIRKA TEFSİRLERİ
1. Mûtezile ve Kur’ân Tefsirlerindeki Yeri
a) Mûtezileyi Tenkîdler
b) Bazı Mütezilî Müfessirler ve Tefsirleri
ba) Abdulcebbâr b. Ahmed, Tenzîhu’l-Kur’ân Ani’l-Matâ’în ve Müteşâbihu’l-Kur’ân’ı
bb) ez-Zemahşerî ve Tefsîri
2. Şia ve Kur’ân Tefsirindeki Yeri
a) İsmâiliyye (Bâtıniyye)nin Tefsir Anlayışı
b) İmâmiyye Şiâ’sının Tefsir Anlayışı ve Tefsirleri
aa) Ebû Ca’fer et-Tûsî ve Tefsiru’t-Tıbyânı
bb) Ebû Ali et-Tabresî ve Mecmau’l-Beyânı li Ulûmi’l-Kur’an’ı
c) Zeydiyye’nin Tefsir Anlayışı
d) eş-Şevkânî ve Fethu’l-Kadîri
3. Hâriciler ve Kur’ân Tefsirindeki Yeri
a) Kur’ân Tefsirleri ve Tefsirdeki Görüşler
b) Eş-Şeyh Hud b. Muhakkem el- Huvvari’nin Tefsiru Kitabillahi’lAziz Adlı Eser
c) Muhammed b. Yusûf Itfayyiş ve Himyânu’z-Zâd adlı eseri

C- TASAVVUFÎ (SÛFÎ) TEFSİRLER
1- et-Tüsteri ve Tefsiri
2- es-Sülemi ve Tefsiri

D- FELSEFÎ TEFSİRLER

E- FIKHÎ TEFSİRLER
1- Mukâtil b. Süleyman’ın Tefsiru’l-Hamsi Mie
Ayet Mine’l-Kur’an’ı
2- İmâm eş-Şâfi’i’nin Ahkâmu’l-Kur’an’ı
3- Cassâs ve Ahkâmu’l-Kur’an’ı
4- Ebû Bekr b. el-Arabî ve Ahkâmu’l-Kur’an’ı
5- Kurtubî ve el-Câmi li Ahkâmi’l-Kur’an’ı

F- RİVÂYET VE DİRÂYET YÖNÜNDEN TEFSİRLER
1- Rivâyet Tefsiri
a) Muhammed b. Cerir et-Taberi ve Tefsiri
b) İbn Ebi Hatim ve Tefsiri
c) İbn Hıbbân ve Tefsiri
d) es-Sa’lebi ve Tefsiri
e) Bagavî ve Tefsiri
f) İbn Kesir ve Tefsiri
2- Dirâyet Tefsiri
a) Fahruddin er-Râzi ve Tefsiri
b) el-Beydâvi ve Tefsiri
c) en-Nesefi ve Tefsiri
d) Ebu’s-Suûd ve Tefsiri

H- GÜNÜMÜZDEKİ TEFSİR HAREKETLERİ
1- İlhâdi Tefsirler
2- Mezhebi Tefsirler
a) İsmâililer
b) Bâbiler ve Bahâiler
c) Ahmediler ve Kâdiyaniler
3- İlmi Tefsirler
4- İçtimâi-Edebi Tefsirler

SONUÇ

BİBLİYOGRAFYA